Urzędy właściciele domów wymieniający źródło ciepła
Dotacja, za którą nikt nie odpowiada
Poziomy: gmina i miasto · województwo · państwo
W 2023 roku przyjęto, ale nie rozpatrzono 200 tysięcy wniosków o dofinansowanie na kwotę 2,6 mld zł
W programie „Czyste Powietrze” wnioski przyjmują i rozliczają wojewódzkie fundusze, pieniądze przekazuje fundusz narodowy, a doradza gmina. Kiedy wypłata się opóźnia, obywatel nie wie, gdzie utknęła jego sprawa i kto za nią odpowiada.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanie
Jeden status sprawy widoczny dla wnioskodawcy przez wszystkie trzy szczeble, z nazwą tego, kto ją teraz trzyma. Prognoza napływu wniosków i przepływu pieniędzy pozwala zobaczyć zator, zanim powstanie, a nie rok później. Sprawy stojące dłużej niż ustalony termin automatycznie trafiają do przełożonego.
Źródła (1)
Urzędy każdy, kto dostał wezwanie do osobistego stawiennictwa
Miliony godzin na wezwania do urzędu
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo · państwo
Co najmniej 2,5 mln wezwań rocznie i według szacunku resortu nawet 5 mln straconych godzin
Urzędy wzywają ludzi do osobistego stawiennictwa w sprawach, które dałoby się załatwić korespondencyjnie albo elektronicznie. Dla obywatela to co najmniej kilka godzin na dojazd i wyjaśnienia — często wzięty dzień urlopu.
Pomiar i daneSztuczna inteligencja
Liczyć wezwania według rodzaju sprawy i urzędu, razem z czasem, który kosztują obywatela. Model językowy przegląda wzory pism i wskazuje, które wezwania dotyczą danych dostępnych już w rejestrach państwa — tam wezwanie zastępuje pobranie danych z innego urzędu.
Źródła (1)
Urzędy Strony postępowań administracyjnych: wnioskodawcy pozwoleń, decyzji i świadczeń, przedsiębiorcy czekający na decyzję.
Sprawa bez właściciela, statusu i zegara
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo · państwo
W 2025 r. do WSA wpłynęło 13 793 skarg na bezczynność i przewlekłość; z 12 127 załatwionych uwzględniono 4378 (36,14%); 63% instytucji publicznych na papierowym obiegu (badania NASK 2022–2023 cytowane w Strategii).
Obywatel nie widzi, kto prowadzi jego sprawę, na jakim jest etapie i kiedy się skończy. Według Strategii Cyfryzacji Państwa 63% instytucji publicznych wciąż pracuje na papierowym obiegu dokumentów, więc nie powstaje dziennik zdarzeń sprawy, z którego dałoby się zmierzyć, gdzie utknęła; repozytorium spraw ze statusem jest dopiero zapowiedzią. Jedyną istniejącą miarą są skargi do sądów administracyjnych na bezczynność i przewlekłość, a sądy uwzględniają ponad jedną trzecią z nich.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieSztuczna inteligencja
Eksploracja procesów na dziennikach zdarzeń z systemów EZD odtwarza rzeczywisty przebieg spraw, pętle i czas oczekiwania na każdym etapie. Model kolejkowy wydziału (napływ, czas obsługi, etaty) prognozuje przekroczenie terminów KPA, a każda sprawa ma właściciela i zegar z automatycznym alarmem przy 80% terminu i comiesięczną korektą obsady. Model językowy streszcza akta i klasyfikuje przyczyny zwłoki, ale nie rozstrzyga sprawy.
Kanada: Eksploracja procesów zastosowana przez rząd federalny i Uniwersytet w Ottawie do postępowania o poświadczenie bezpieczeństwa pracowników; po przebudowie procesu średni czas postępowania spadł z ok. 31 do 26 dni, a odpraw z ok. 7 dni do 46 godzin. [źródło]
Źródła (2)
Urzędy Wszyscy obywatele i firmy składający wnioski; urzędnicy ręcznie sprawdzający dane w wielu rejestrach.
Te same dane podawane po raz kolejny, choć państwo je ma
Poziomy: gmina i miasto · powiat · państwo
OECD Digital Government Index 2023 (za Strategią): Polska 20. na 33 państwa, w „proaktywności” 29. miejsce; Eurostat 2025: o dokument lub zaświadczenie przez internet wystąpiło 7,8% Polaków (UE 20,8%).
KPA (art. 220 § 1) zakazuje żądania zaświadczeń na fakty, które organ może ustalić z rejestrów publicznych, ale rejestry nie są zintegrowane. Rząd w Strategii Cyfryzacji Państwa (2026) przyznaje, że niezintegrowane rejestry i brak katalogu API „wymuszają m.in. wielokrotne wprowadzanie przez użytkownika danych będących w zasobach administracji publicznej”, a w rejestrach występują „liczne niezgodności danych”. Że da się inaczej, pokazuje świadczenie wspierające: ZUS sam pobiera decyzję o poziomie potrzeby wsparcia z rejestrów.
Pomiar i daneOptymalizacjaSztuczna inteligencja
Rejestr procedur wskazuje dla każdego pola formularza, w którym rejestrze państwo już ma tę daną, co daje kwartalny wskaźnik „dane podawane ponownie”. Kolejność integracji rejestrów wybiera się jako problem plecakowy: koszt integracji wobec liczby spraw razy liczby usuniętych pól. Model językowy przypisuje pola tysięcy formularzy do rejestrów referencyjnych, a mapę zatwierdza człowiek.
Austria: Od 2015 r. zasiłek rodzinny po urodzeniu dziecka jest przyznawany i wypłacany automatycznie, bez wniosku, gdy państwo ma komplet danych; według Urzędu Kanclerza dotyczy to ponad 73% przypadków. [źródło]
Źródła (3)
Urzędy Osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami, mieszkańcy małych miejscowości.
Usługi cyfrowe omijają starszych
Poziomy: gmina i miasto · państwo
Eurostat 2025: podstawowe umiejętności cyfrowe ma 50,4% Polaków (UE 60,4%) i 12,3% osób w wieku 65–74 lat (UE 33,0%); kontakt z urzędem przez internet 21,4% osób w wieku 65–74 lat (UE 41,4%); umówienie wizyty przez internet 15,4% ogółu (UE 38,1%).
Dostępność e-usług w Polsce zbliżyła się do średniej UE, ale korzysta z nich znacznie mniejsza część ludzi, a wśród starszych przepaść jest bardzo duża. Usługa, z której nie umie skorzystać prawie 9 na 10 osób w wieku 65–74 lat, przerzuca koszt na rodzinę i okienko albo kończy się rezygnacją z należnego świadczenia. Strategia Cyfryzacji Państwa sama wymienia wykluczenie cyfrowe i niedostateczne umiejętności cyfrowe jako barierę.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Dla każdej usługi mierzy się udział kanałów (internet, okienko, poczta, pełnomocnik) według wieku i gminy, a nie tylko liczbę e-usług. Z danych GUS o strukturze wieku i danych Eurostatu o umiejętnościach szacuje się popyt na wspomaganą obsługę w każdej gminie. Punkty pomocy rozmieszcza się jako zadanie lokalizacji obiektów: najniższy koszt przy ograniczeniu dojazdu do 30 minut transportem publicznym.
Francja: Sieć „France services”: ponad 2840 punktów, w których urzędnik pomaga załatwić sprawy w wielu instytucjach; prawie 100% w zasięgu 30 minut, wzrost z 1,17 mln spraw w 2020 r. do prawie 9 mln w 2023 r., 70% spraw w mniej niż 20 minut, zadowolenie powyżej 90%, 58% użytkowników ma ponad 55 lat (ocena Cour des comptes). [źródło]
Źródła (3)
Samorząd Mieszkańcy wsi i małych miast bez samochodu: młodzież, seniorzy, osoby z niepełnosprawnościami, uboższe gospodarstwa.
Autobus tylko w dni nauki szkolnej: wykluczenie komunikacyjne poza miastami
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo
Linie regionalne i podmiejskie 2005–2022: −61,6% liczby, −67,4% długości; wszystkie linie regularne 25 384 (2005) → 9 262 (2022); pasażerowie 782 025 tys. → 214 443 tys.; Brudzeń Duży: dni nauki 81% miejscowości (91% mieszkańców), dni wolne 40% (66%); wykorzystanie Funduszu 3,3% (2019), 17,4% (2020), 44,8% (2021), 65,9% (2022); średnio 39,64% gmin i powiatów bez raportu (2018–2022); ponad 10 mln osób wykluczonych (ZPP za MI).
NIK oceniła działania Ministra Infrastruktury przeciw wykluczeniu komunikacyjnemu jako nieskuteczne: sieć regularnych linii autobusowych systematycznie się kurczyła mimo poprawy dostępności drogowej. W gminach Brudzeń Duży i Łagów większość kursów dotowanych z Funduszu rozwoju przewozów autobusowych jeździła tylko w dni nauki szkolnej. Przez lata prawie 40% gmin i powiatów nie przekazywało wymaganych informacji o transporcie zbiorowym, a część danych była nierzetelna. ZPP, powołując się na Ministerstwo Infrastruktury, wskazuje ponad 10 mln osób dotkniętych wykluczeniem i za przyczyny uznaje rozdrobnienie organizatorów oraz brak stabilnego finansowania.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Obowiązkowe, maszynowo czytelne rozkłady w otwartym formacie i dane o napełnieniu z kasowników lub liczników pasażerów zastępują sprawozdania, których 40% organizatorów nie składa. Macierz potrzeb przejazdów szacuje się z rejestrów szkół, przychodni i zakładów pracy oraz zagregowanych, anonimowych danych o ruchu. Sieć projektuje się jako jedno zadanie optymalizacji (dowozy szkolne i linie publiczne razem, synchronizacja z koleją, kursy na żądanie z dynamicznym układaniem tras tam, gdzie popyt jest rozproszony), a co kwartał porównuje się napełnienie z planem i koryguje częstotliwość.
Źródła (2)
Samorząd Mieszkańcy korzystający z dróg gminnych i powiatowych; zarządcy dróg w powiatach.
Drogi lokalne remontowane bez pomiaru jakości i bez planu utrzymania
Poziomy: gmina i miasto · powiat
Skontrolowane inwestycje 107 634 tys. zł: 15 741,6 tys. zł wydane z naruszeniem prawa i 2 121,3 tys. zł nienaliczonych kar, łącznie 16,6% wartości; ok. 59 km dróg w siedmiu jednostkach; drogi to ok. połowa środków „Polskiego Ładu” w 2024 r. (NIST).
ZPP wskazuje, że powiaty utrzymują sieć, której znaczna część nie spełnia ustawowej definicji drogi powiatowej, gminy nie chcą przejmować tych dróg z powodu kosztów, drogi powiatowe są w praktyce poza strumieniem środków UE, a ustawa o dochodach z 2024 r. nie zapewniła środków wystarczających na ich utrzymanie. NIK w kontroli inwestycji drogowych z „Polskiego Ładu” stwierdziła, że w żadnej jednostce nie potwierdzono prawidłowo jakości robót, a mimo to je odbierano; w pięciu jednostkach były spękania nawierzchni, wadliwe odwodnienie i niestabilne skarpy, co grozi przyspieszoną degradacją. Według analizy NIST (omówienie prasowe) BGK nie wie, ile kilometrów dróg wyremontowano.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Kamera i akcelerometr na pojeździe, który i tak jeździ po gminie (śmieciarka, autobus), co miesiąc mierzą równość i spękania nawierzchni; odbiór robót opiera się na pomiarze. Model degradacji nawierzchni (łańcuch Markowa stanów kalibrowany na własnych pomiarach) przewiduje, kiedy odcinek przejdzie z taniego zabiegu do kosztownej przebudowy. Plan zabiegów na 5–10 lat minimalizuje koszt cyklu życia przy rocznym budżecie i minimalnym stanie; trasy odśnieżania i łatania to zadanie trasowania pojazdów na tej samej sieci.
USA (Arizona): Stanowy system zarządzania nawierzchniami z probabilistycznym modelem degradacji i optymalizacją zabiegów dla 7 400 mil dróg zaoszczędził w pierwszym roku (1980–1981) 14 mln USD, prawie jedną trzecią budżetu utrzymania nawierzchni. [źródło]
Źródła (3)
Samorząd Mieszkańcy gmin, których władze nie są związane z partią rządzącą, oraz wszystkie gminy, które zapłacą za utrzymanie obiektów zbudowanych z dotacji.
Inwestycje lokalne rozdzielane uznaniowo, bez pomiaru efektów i kosztu utrzymania
Poziomy: gmina i miasto · państwo
Wybór wójta lub burmistrza z partii rządzącej zwiększał odsetek gmin z jakimkolwiek finansowaniem z RFIL o ponad 45 pkt proc., a kwotę o ponad 175 zł na mieszkańca; udział dotacji z „Polskiego Ładu” w inwestycjach samorządów: ok. 6% (2022) → niemal 30% (2024); pula programu ok. 99 mld zł (NIST, omówienie prasowe).
W 2024 r. dotacje z programu „Polski Ład” stanowiły niemal 30% wydatków inwestycyjnych samorządów. Badanie wcześniejszego programu uznaniowych dotacji (Rządowy Fundusz Inicjatyw Lokalnych) metodą nieciągłości regresji wykazało silne uprzywilejowanie gmin rządzonych przez wójtów i burmistrzów związanych z partią rządzącą. Według NIST brakuje danych o efektach rzeczowych inwestycji, a utrzymanie nowych obiektów będzie obciążeniem dla samorządów w trudnej sytuacji budżetowej; NIST postuluje przejrzystość alokacji i obowiązek raportowania efektów. Bez wspólnych mierników gmina nie może uczciwie porównać się z podobnymi gminami.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacjaSztuczna inteligencja
Każda dotacja ma obowiązkowy efekt rzeczowy w jednolitym słowniku (km, m², miejsca) i trafia do rejestru majątku z datą budowy. Dla każdej gminy szacuje się roczny koszt utrzymania i odtworzenia majątku na 20 lat i zestawia z prognozą dochodów bieżących. Podział środków według jawnego wzoru (potrzeby, koszt cyklu życia, zdolność utrzymania) to zadanie plecakowe z ograniczeniami regionalnymi; model językowy czyta i grupuje wnioski oraz wychwytuje brakujące wskaźniki, ale nie ocenia i nie przyznaje punktów.
Źródła (2)
Samorząd kierowcy, mieszkańcy, zarządcy dróg
Mosty i przepusty bez przeglądów
Poziomy: gmina i miasto · powiat
12 z 16 skontrolowanych zarządców nie robiło obowiązkowych kontroli; 56 procent gminnych mostów i przepustów w stanie przedawaryjnym albo niedostatecznym; 45 ze 139 obejrzanych obiektów zagrażało ruchowi lub życiu
Zarządcy dróg nie przeprowadzają obowiązkowych kontroli okresowych mostów i przepustów, nie znają ich stanu i nie planują na nie pieniędzy. Najgorzej jest na drogach gminnych.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Ewidencja z oceną stanu każdego obiektu i modele degradacji, które szacują stan między przeglądami i wskazują, gdzie przegląd jest najpilniejszy. Kolejność remontów wybierana przez optymalizację ryzyka — prawdopodobieństwo awarii razy jej skutek — przy danym budżecie, zamiast według tego, kto głośniej upomina się o swój most.
Źródła (1)
Samorząd kierowcy, piesi, rowerzyści, mieszkańcy
Nie wiadomo, czyja jest dziurawa droga
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo · państwo
Ewidencję dróg prowadzi osobno około 2,5 tysiąca gmin i 380 powiatów; 63 procent skontrolowanych zarządców miało nierzetelną ewidencję obiektów
Drogi publiczne mają czterech rodzajów zarządców — gminę, powiat, województwo i GDDKiA — a do tego wyjątki: miasta na prawach powiatu, odcinki koncesyjne, porozumienia między zarządcami i drogi wewnętrzne. Nie ma ogólnodostępnego rejestru, w którym da się sprawdzić zarządcę konkretnej drogi, a mapa państwowa pokazuje właściciela działki, nie zarządcę. Poradniki radzą zapytać w gminie. Zgłoszenie dziury albo roszczenie o odszkodowanie zaczyna się więc od ustalania adresata.
Pomiar i daneSztuczna inteligencja
Otwarty rejestr zarządców jako warstwa na mapie: każdy odcinek drogi z kategorią i zarządcą. Na nim warstwa kierująca, która z punktu na mapie i kategorii problemu sama ustala adresata, a model językowy przypisuje kategorię do opisu napisanego własnymi słowami. Obywatel zgłasza jeden raz, w dowolnym kanale.
Wielka Brytania: FixMyStreet z punktu na mapie i kategorii ustala, czy sprawa należy do gminy, hrabstwa czy zarządcy dróg krajowych, i sam wysyła ją właściwemu organowi. [źródło]
Źródła (3)
Samorząd Wszyscy płacący opłatę śmieciową oraz gminy dopłacające do systemu z innych zadań.
Odpady: system drożeje, a recykling stoi
10 gmin, 2020–2021: dochody z opłat 241 610,6 tys. zł, wydatki 282 446,8 tys. zł, deficyt 40 836,2 tys. zł; rozbieżność deklaracji wobec GUS ok. 16%; recykling odpadów komunalnych 41% w 2022 r. (UE-27 ok. 49%) przy celu 55% na 2025 r.; składowanie 38%.
W dziesięciu skontrolowanych przez NIK gminach mazowieckich ponad 93% kosztów systemu stanowił odbiór, transport i zagospodarowanie odpadów, a opłaty ich nie pokrywały. Gminy nie znają rzeczywistej liczby mieszkańców nieruchomości: według regionalnych izb obrachunkowych deklaracje są przeciętnie o ok. 16% niższe niż dane GUS, więc koszt dzielą mniej liczni płacący. Europejska Agencja Środowiska ocenia, że Polsce grozi niewykonanie celów recyklingu na 2025 r. i ograniczenia składowania na 2035 r. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wiąże wzrost opłat z inflacją, płacami, energią i paliwem, a środki z rozszerzonej odpowiedzialności producenta dla gmin się opóźniają.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Waga i odczyt identyfikatora pojemnika na śmieciarce dają rzeczywistą masę z każdej trasy i frakcji. Liczbę mieszkańców nieruchomości szacuje się z danych pośrednich (zużycie wody, masa odpadów, meldunki), wskazując deklaracje warte weryfikacji; decyzję podejmuje urzędnik. Trasy i częstotliwość odbioru liczy się jako zadanie trasowania pojazdów z oknami czasowymi i pojemnością przed przetargiem, żeby gmina znała realny koszt usługi; koszt na tonę i mieszkańca porównuje się z gminami o podobnej gęstości zabudowy.
Ghana: W trzech samorządach śmieciarki przejechały trasy z optymalizacji i porównano je z dotychczasowymi: tygodniowy przebieg spadł o 81,27 km (4,79%), czas o 853,59 min (14,21%), paliwo o 145,86 l (10,81%). [źródło]
Źródła (3)
Samorząd mieszkańcy zgłaszający usterki
Zgłoszenie zamknięte, dziura została
W Toruniu w 2026 roku 546 zgłoszeń wciąż oznaczonych jako „nowe”, część sprzed około czterech lat
Miejskie systemy zgłoszeń zamykają sprawy bez naprawy albo zostawiają je bez reakcji latami. Kto raz zgłosił problem w próżnię, nie zgłasza go drugi raz — a miasto traci najtańszy czujnik, jaki ma.
Pomiar i daneSterowanie
Uczciwy status zamiast jednego „zamknięte”: przekazane, przyjęte przez zarządcę, zaplanowane z datą, wykonane z dowodem. Mierzymy odsetek naprawionych, nie zamkniętych, i wiek zaległych zgłoszeń. Sprawa po terminie sama wraca wyżej, do przełożonego — tak działa sprzężenie zwrotne, a nie dobra wola.
Singapur: Zamiast „zamknięte” są stany „rozwiązane” i „udzielono odpowiedzi”, a zamknięcie wymaga wykonanej pracy, w miarę możliwości ze zdjęciem — po tym, jak urzędy zamykały sprawy za wcześnie pod presją wskaźnika szybkości. [źródło]
Źródła (2)
Edukacja uczniowie, zwłaszcza potrzebujący nauczyciela współorganizującego kształcenie, psychologa lub pedagoga specjalnego; przedszkola
Brakuje nauczycieli konkretnych specjalności, a nikt nie mierzy realnych wakatów
Poziomy: gmina i miasto · powiat · państwo
10 303 oferty pracy na 7142,58 etatu (20 sierpnia 2026 r.); 3579 ofert na 2358 etatów (5 września 2025 r.); najwięcej ofert: nauczyciel współorganizujący kształcenie 1258, wychowanie przedszkolne 1202, psycholog 719, matematyka 556; 8085 nauczycieli bez wymaganych kwalifikacji w roku 2025/2026, ok. 1,29% (MEN)
Ministerstwo Edukacji przyznaje, że liczba ogłoszeń w kuratoriach nie obrazuje realnych braków kadrowych, a liczba faktycznie nieobsadzonych wakatów jest znana dopiero po rozpoczęciu roku szkolnego. Braki skupiają się w kilku rolach: nauczyciele współorganizujący kształcenie, wychowanie przedszkolne, psycholodzy, matematyka, angielski i polski, najczęściej w szkołach podstawowych. Kilka tysięcy nauczycieli pracuje bez wymaganych kwalifikacji za zgodą kuratora.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Miesięczny wskaźnik niedoboru godzin dla każdej szkoły i przedmiotu z danych SIO i arkuszy organizacyjnych (godziny ponadwymiarowe, zastępstwa, godziny prowadzone bez kwalifikacji) zamiast liczenia ogłoszeń. Prognoza odejść z zawodu i napływu absolwentów dla każdej specjalności i powiatu na 5–10 lat. Współdzielenie nauczycieli przedmiotów z niedoborem między pobliskimi szkołami jako zadanie przydziału godzin z ograniczeniem dojazdu i planu lekcji, uzupełnione zajęciami zdalnymi dla kilku szkół.
Źródła (1)
Edukacja uczniowie wsi i małych miast, ich rodzice, gminy utrzymujące coraz mniejsze szkoły
Sieć szkół i dojazdy w wyludniających się gminach
Poziomy: gmina i miasto · powiat
28% szkół podstawowych ma poniżej 100 uczniów i uczy w nich 5,5% uczniów; 10% szkół ma poniżej 50 uczniów (ZPP za GUS 2023); 6,6 mln osób w wieku 0–17 lat na koniec 2025 r., o 140 tys. mniej niż rok wcześniej i o 2,7 mln mniej niż w 2000 r. (GUS); 14% młodzieży 12–19 lat zagrożone wykluczeniem transportowym, 21% wybrałoby inną szkołę, gdyby nie dojazd (UNICEF 2024)
Dzieci i młodzieży ubywa, a liczba pierwszoklasistów na najbliższe lata jest już praktycznie przesądzona przez urodzenia. W gminach wiejskich szkoły maleją, a koszt budynku, energii i kadry rozkłada się na coraz mniej uczniów, więc gminy wybierają między zamknięciem szkoły i dłuższym dojazdem a utrzymaniem jej kosztem innych zadań. Dojazd ma znaczenie: 14% młodzieży w wieku 12–19 lat jest zagrożone wykluczeniem transportowym, a dojazd wpływa na wybór szkoły. Decyzje o sieci szkół zapadają zwykle bez jawnego modelu łączącego demografię, czas dojazdu i koszty.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Prognoza liczby uczniów w każdym obwodzie na 6–10 lat z rejestru PESEL i meldunków, aktualizowana co roku, oraz pomiar rzeczywistego czasu dojazdu każdego ucznia po sieci dróg i rozkładach. Model lokalizacji i alokacji sieci szkół połączony z planowaniem tras dowozu, z ograniczeniami maksymalnego czasu dojazdu dziecka, liczebności oddziału i budżetu. Model pokazuje radzie gminy kilka wariantów z jawnymi kosztami i czasami dojazdu, a decyzja pozostaje polityczna.
Źródła (3)
Edukacja uczniowie z rodzin o mniejszych zasobach i ze wsi; szkoły oceniane po surowych wynikach
Wynik zależy od domu i płatnych korepetycji, a szkoła nie zna swojej wartości dodanej
Poziomy: gmina i miasto · państwo
matematyka E8 2025, mazowieckie: mediana 47% na wsi wobec 70% w miastach powyżej 100 tys.; 34% rodzin z uczniami płaci za korepetycje lub kursy, mediana wydatków na dodatkowe zajęcia 600 zł miesięcznie (CBOS, próba 178)
Surowe wyniki egzaminów mieszają wkład szkoły z tym, z czym uczeń przyszedł, i z tym, co rodzina dokupiła: w mazowieckim mediana wyniku z matematyki na egzaminie ósmoklasisty 2025 wynosiła 47% na wsi i 70% w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców. Odsetek rodzin płacących za korepetycje i kursy wzrósł z 14% w 2015 r. do rekordowych 34% w 2025/2026, a za dodatkowe zajęcia płaci 88% rodziców z wyższym wykształceniem wobec 66% z zasadniczym zawodowym lub niższym. Edukacyjna wartość dodana jest liczona dla szkół ponadpodstawowych, ale po zmianie matury wskaźników dla 4-letnich liceów nie opublikowano w 2023 r.; miary wartości dodanej dla szkół podstawowych nie potwierdzono.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Wartość dodana każdej szkoły z wielopoziomowego modelu uwzględniającego wynik na wejściu i osobno sytuację rodzinną, ze ściąganiem małych szkół do średniej i przedziałem ufności; dla szkół podstawowych potrzebny jest pomiar na wejściu, np. diagnoza w klasie 4. Bezpłatne godziny wsparcia w szkole przydziela się uczniom o największym oczekiwanym przyroście przy ograniczeniu liczby godzin i nauczycieli. Ponowny test po 8–10 tygodniach koryguje przydział, a niska wartość dodana uruchamia wsparcie dla szkoły, a nie karę.
USA (Chicago): Intensywne, zindywidualizowane korepetycje z matematyki w szkole prowadzone przez przeszkolonych tutorów niebędących nauczycielami, sprawdzone w dwóch losowych badaniach kontrolowanych: wyniki z matematyki wzrosły o 0,18–0,40 odchylenia standardowego, a efekty utrzymywały się w kolejnych latach. [źródło]
Źródła (3)
Wsparcie osoby starsze, zwłaszcza po 80. roku życia, samotne i mieszkające na wsi; rodziny opiekujące się nimi bez wsparcia
Gmina nie wie, który senior będzie potrzebował opieki w domu
Poziomy: gmina i miasto · państwo
usług opiekuńczych nie zapewniało 12,6% gmin wiejskich i miejsko-wiejskich (275), specjalistycznych 83,4% (1816), sąsiedzkich 77,1% (1679); wsparcie dla nieco ponad 5% seniorów w skontrolowanych gminach; 5,3% starszych wymagających pomocy nie dostaje żadnej (PolSenior 2 za NIK); opieka długoterminowa to 7,8% bieżących wydatków na zdrowie wobec 18,1% w UE
NIK (lipiec 2026) ustaliła, że gminy wiejskie i miejsko-wiejskie pomagają seniorom, którzy sami się zgłoszą lub zostaną zgłoszeni przez innych. Żadna z 19 skontrolowanych gmin nie prowadziła systemowego rozpoznania potrzeb, diagnozy nie zawierały prognozy liczby seniorów potrzebujących wsparcia, a ośrodki nie identyfikowały samotnych seniorów. Usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych, w wielu gminach w ogóle nie świadczono, choć to obowiązek gminy. Polska wydaje na opiekę długoterminową niespełna połowę średniej UE.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Prognoza liczby osób niesamodzielnych w każdej gminie na 5–10 lat: model kohortowo-składnikowy ludności pomnożony przez wskaźniki niesamodzielności według wieku i płci, skorygowany o samotne zamieszkiwanie. Gminny wskaźnik pokrycia (odsetek prognozowanych potrzebujących z usługą) i lista do proaktywnej wizyty pracownika socjalnego, który sam decyduje o pomocy. Trasy opiekunek w rozproszonej gminie planuje się jako problem tras pojazdów z oknami czasowymi, a liczbę godzin usług koryguje się co roku według odchyłki wskaźnika pokrycia.
Źródła (2)
Wsparcie osoby niesamodzielne czekające na dom pomocy społecznej, ich rodziny, gminy współfinansujące pobyt
Kolejka do DPS przy wolnych miejscach
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo
824 DPS z 80 322 miejscami; 90 468 osób korzystających w 2024 r.; 4 898 oczekujących i 1 999 wolnych miejsc na 31 grudnia 2024 r. (MRPiPS)
Na koniec 2024 r. na miejsce w DPS czekało prawie 4,9 tys. osób, a jednocześnie w DPS-ach było prawie 2 tys. wolnych miejsc. Ministerstwo tłumaczy to niedopasowaniem terytorialnym lub typem placówki oraz odkładaniem przeprowadzki przez część osób z decyzją. Brakuje mechanizmu, który zestawia wolne miejsca z oczekującymi ponad granicami powiatu, i prognozy, ile miejsc jakiego typu będzie potrzebnych przy zapowiadanym przejściu na usługi w miejscu zamieszkania.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Jeden codziennie aktualny rejestr wolnych miejsc i oczekujących (typ DPS, lokalizacja, wymagania opieki) zamiast rocznego sprawozdania. Przydział jako zadanie przyporządkowania (przepływ o minimalnym koszcie) z ograniczeniami typu placówki, odległości od rodziny i preferencji osoby; wynik jest propozycją, a decyzję podejmuje człowiek za zgodą osoby. Prognoza popytu na typy miejsc w powiatach na 5–10 lat pozwala planować przekształcenia zamiast nowych budynków.
Źródła (1)
Wsparcie najuboższe rodziny i seniorzy o niskich dochodach, osoby z niepełnosprawnością, podatnicy
Transfery omijają najbiedniejszych, a progi dochodowe stoją od 2015 r.
Poziomy: gmina i miasto · państwo
102,4 mld zł na cztery świadczenia powszechne w 2025 r. (800+: 64,0 mld zł); z 800+ do najbiedniejszych 20% trafia 19,7%, do najbogatszych 20% 20,1%; z pomocy społecznej do najbiedniejszych 20% trafia 96,1%; dzieci z zasiłkiem rodzinnym: 7,7 mln (2005) wobec 1,3 mln (2024); brak waloryzacji oszczędza 5,2 mld zł rocznie (CenEA)
Główne pieniądze płyną przez świadczenia powszechne (800+, 13. i 14. emerytura, dodatek pielęgnacyjny), niezależne od dochodu i potrzeb; 800+ w praktycznie równej części trafia do najbiedniejszej i najbogatszej piątej części społeczeństwa. Świadczenia zależne od dochodu, które dobrze trafiają do najuboższych, zmarginalizowano: progi zasiłku rodzinnego nie zmieniły się od 2015 r., kwoty od 2016 r. Nowe świadczenia mają ostre progi, np. „Aktywny rodzic” daje 1000 zł miesięcznie więcej rodzinom, w których oboje rodzice pracują i zarabiają łącznie co najmniej płacę minimalną. Liczby gospodarstw tuż pod progami nie potwierdzono.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Mikrosymulacja na danych budżetów gospodarstw domowych i rejestrów podatkowych (jak model SIMPL) podaje dla każdej zmiany koszt, rozkład w decylach, efektywną krańcową stopę opodatkowania i liczbę gospodarstw w strefie progu. Progi i tempo wygaszania dobiera się optymalizacją przy ograniczeniu budżetu, minimalizując ubóstwo skrajne i maksymalną efektywną stopę, czyli łagodne wygaszanie zamiast ostrego progu. Ustawowa automatyczna waloryzacja progów według wskaźnika zastępuje ciche zamrożenie.
Źródła (1)
Wsparcie rodzice dzieci w wieku 1–2 lat, zwłaszcza matki na wsi i we wschodniej Polsce
Żłobek zależy od adresu
Poziomy: gmina i miasto · państwo
instytucje opieki w 1538 gminach (62,1%), w tym w 713 gminach wiejskich (48,7%); 42% dzieci w wieku 1–2 lat objętych opieką, od 32% w świętokrzyskim do 56% w dolnośląskim; zgłoszone zapotrzebowanie 35,3 tys. miejsc (2024); ok. 238 tys. urodzeń w 2025 r., o ok. 14 tys. mniej niż rok wcześniej (GUS)
Liczba miejsc rośnie szybko, ale nierówno: na koniec 2024 r. żłobki, kluby dziecięce lub dzienni opiekunowie działały w niespełna dwóch trzecich gmin i w mniej niż połowie gmin wiejskich, a odsetek dzieci w wieku 1–2 lat objętych opieką waha się od jednej trzeciej do ponad połowy zależnie od województwa. Jednocześnie urodzeń jest coraz mniej, więc miejsce zbudowane w złej gminie może za kilka lat stać puste, a w innej nadal go brakuje. Planowanie wymaga prognozy dla każdej gminy, a nie średniej krajowej.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Prognoza liczby dzieci w wieku 1–2 lat w każdej gminie na 3–5 lat z rejestru PESEL i meldunków, pomnożona przez odsetek rodziców deklarujących potrzebę opieki z corocznego badania. Lokalizacja nowych miejsc jako zadanie pokrycia z ograniczeniem czasu dojazdu i budżetu, z placówkami międzygminnymi i formami elastycznymi tam, gdzie popyt za kilka lat spadnie. Coroczny pomiar luki popyt–podaż w każdej gminie kieruje dotacje tam, gdzie luka jest największa.
Niemcy: Corocznie mierzony jest zarówno odsetek dzieci w opiece (statystyka publiczna), jak i potrzeba zgłaszana przez rodziców (badanie DJI), z luką raportowaną według krajów związkowych i wieku; przy rozbudowie opieki odsetek dzieci poniżej 3 lat w opiece wzrósł z 13,6% (2006) do 32,9% (2015), a potrzeba zgłaszana w 2016 r. wynosiła 46%. [źródło]
Źródła (2)
Podatki Samotni pracownicy o niskich zarobkach; rodziny tuż przy progach dochodowych świadczeń.
Pułapka niskiej płacy i zamrożone progi świadczeń
Poziomy: gmina i miasto · państwo
Pułapka niskiej płacy (samotny, 33%→67% przeciętnej): 55,64% w Polsce wobec 45,9% w UE (2025); klin podatkowy na niskich płacach 39,1% (UE 39,5%); próg zasiłku rodzinnego spadł z 32,1% do 14,0% płacy minimalnej (wyliczenie własne).
Osoba samotna, której płaca rośnie z 33% do 67% przeciętnej, oddaje w Polsce 55,6% przyrostu na podatki, składki i utracone świadczenia, wyraźnie więcej niż średnio w UE; dla jednego żywiciela z dwojgiem dzieci Polska wypada lepiej niż UE. Klin podatkowy na niskich płacach wzrósł z 31,6% w 2022 r. do 39,1% w 2025 r. Część presji wynika z braku indeksacji: kryterium dochodowe zasiłku rodzinnego wynosi 674 zł na osobę od listopada 2018 r., choć płaca minimalna wzrosła z 2100 zł do 4806 zł.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Mikrosymulacja podatkowo-świadczeniowa (np. polska wersja EUROMOD) liczy efektywną krańcową stopę opodatkowania dla każdego typu gospodarstwa i poziomu dochodu, łącznie z PIT, składkami, zasiłkami, dodatkiem mieszkaniowym i pomocą społeczną, a dane administracyjne pokazują, ile osób stoi przy krawędzi progu. Harmonogram wycofywania świadczeń projektuje się jako zadanie optymalizacji: najniższa maksymalna krańcowa stopa przy stałym budżecie, jedna stopa zamiast progów. Progi indeksuje się automatycznie do płac, a odstępstwo wymaga jawnej decyzji.
Wielka Brytania: Universal Credit zastąpił kilka dawnych świadczeń jednym, wycofywanym jedną stopą wraz ze wzrostem zarobków (od 24.11.2021 r. 55%). Ewaluacja DWP metodą dopasowania: samotni rodzice w Universal Credit częściej podejmowali pracę w ciągu 6 miesięcy niż w dawnym systemie — o 5,3 punktu procentowego; badanie prowadzi ministerstwo odpowiedzialne za program. [źródło]
Źródła (5)
Sądy Kupujący mieszkania i domy, kredytobiorcy, banki, deweloperzy, spadkobiercy.
Księgi wieczyste: zaległości wróciły
Poziomy: gmina i miasto · powiat
Pozostałość spraw KW: 298 382 (2015) → 1 884 313 (2019) → 966 138 (2023) → 1 065 874 (2024) → 1 606 217 (2025); wpływ 5 240 089 i załatwienie 4 699 746 w 2025 r.; średni czas 3,0 mies.
Po kryzysie z 2019 r. zaległości w wydziałach ksiąg wieczystych spadały do 2023 r., ale w 2025 r. wpływ urósł do 5,24 mln wniosków, wskaźnik opanowania wpływu spadł do 89,7, a liczba spraw czekających wzrosła o połowę. Średni czas w skali kraju (3,0 mies.) ukrywa różnice lokalne; NIK wskazała wydziały KW w Warszawie-Mokotowie i Krakowie-Podgórzu jako jedne z najbardziej obciążonych. Wnioski są powtarzalne i prowadzone elektronicznie, więc kolejkę da się przewidywać.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacjaSztuczna inteligencja
Publiczny, cotygodniowy czas od wpływu do wpisu (mediana i 90. percentyl) dla każdego wydziału oraz prognoza wpływu z liczby aktów notarialnych i umów kredytowych. Gdy kolejka przekracza próg, nadwyżka wniosków elektronicznych trafia do referendarzy w wydziałach z wolną mocą (zadanie przydziału; wymaga zmiany przepisów o właściwości); SI wyodrębnia pola z aktu notarialnego i sprawdza zgodność z księgą, a wpis zatwierdza referendarz.
Dania: Rejestracja praw do nieruchomości przeniesiona z 82 sądów do jednego sądu (2007) i w pełni cyfrowa od 2009 r.; ok. 200 automatycznych kontroli, ok. 88% spraw obsługiwanych automatycznie, rejestracja dokumentu w 5 sekund (dane z 2017 r.). [źródło]
Źródła (2)
Uczciwość Podatnicy, mali i średni wykonawcy, uczciwi zamawiający.
Co drugi duży przetarg kończy się jedną ofertą
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo · państwo
Średnio 2,84 oferty (2024; 2,41 w 2023 r.); poniżej progów UE jedna oferta: roboty 14%, dostawy niespełna 43%, usługi prawie 38%; od progów UE więcej niż jedna oferta w prawie 51% postępowań (w dostawach 48%).
W zamówieniach o wartości od progów unijnych tylko w ok. 51% postępowań złożono więcej niż jedną ofertę (2024; 46% w 2023 r.), a w dostawach poniżej progów niespełna 43% postępowań miało jedną ofertę. Pojedyncza oferta nie dowodzi nieuczciwości, ale jest podstawową flagą ryzyka; dane do jej wykrywania istnieją, lecz nie znaleźliśmy publicznego, systematycznego przeglądu flag na poziomie zamawiającego. Danych o koncentracji wykonawców i dzieleniu zamówień w tym badaniu nie potwierdzono.
Pomiar i daneEstymacjaSztuczna inteligencja
Zestaw flag liczonych dla każdego zamawiającego (jedna oferta, krótki termin, zamówienia tuż pod progiem, powtarzający się zwycięzca, częste aneksy) porównuje się z modelem oczekiwanej liczby ofert dla rodzaju, wartości i regionu zamówienia, więc odstaje tylko wynik gorszy od oczekiwanego. SI grupuje podobne specyfikacje i wskazuje warunki wykluczające rynek, a graf właścicielski z KRS i CRBR pokazuje powiązania wykonawców z decydentami przed podpisaniem umowy; każda flaga trafia do człowieka.
Ukraina: ProZorro: wszystkie zamówienia online, aukcja domyślnie, otwarte dane OCDS; udział wartości zamówień udzielanych konkurencyjnie wzrósł z 24,5% (2015) do 70,3% (2017), ceny końcowe względem szacunku niższe o 3,5–5,8%, postępowania krótsze o 5–6 dni; wpływ na liczbę oferentów słaby. [źródło]
Źródła (1)
Uczciwość Sygnaliści, pracownicy instytucji publicznych i firm, wszyscy ponoszący skutki niezgłoszonych nieprawidłowości.
Sygnaliści: nie wiadomo, gdzie zgłosić, a wyników nie da się policzyć
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo · państwo
5285 sprawozdań organów, 339 (ok. 6,4%) z jakimkolwiek zgłoszeniem; 1908 zgłoszeń → 1006 postępowań → 180 stwierdzonych naruszeń; szkody 14 996 635,98 zł, odzyskano 106 880 zł (ok. 0,7%); do RPO 690 spraw, z czego 222 (32%) uznane za zgłoszenia.
W pierwszym pełnym roku działania ustawy o ochronie sygnalistów zgłoszenia trafiły do wąskiej grupy instytucji, a ponad 5 tys. podmiotów składało sprawozdania, choć według RPO znaczna część nie sprawdziła, czy w ogóle jest właściwa. Złożona definicja organu publicznego sprawia, że instytucje nie wiedzą, czy nim są, a sygnalista — dokąd iść. Rejestry są niejednolite, zgłoszenia mogą być liczone podwójnie albo wcale, a sprawozdania nie zawierają dziedziny naruszenia wymaganej przez Komisję Europejską; RPO sam ocenia dane jako nie w pełni spójne i miarodajne.
Pomiar i daneSterowanieSztuczna inteligencja
Jeden słownik i jeden identyfikator zgłoszenia idący za sprawą przy przekazaniu między organami usuwa podwójne liczenie i pozwala mierzyć czas do pierwszej czynności oraz wynik. SI czyta pseudonimizowaną treść i proponuje właściwy organ oraz dziedzinę z art. 3 ustawy, a decyzję podejmuje urzędnik; organ przekraczający terminy informacji zwrotnej albo „gubiący” zgłoszenia dostaje z góry opisaną interwencję.
Źródła (1)
Budżet Beneficjenci (samorządy, firmy, uczelnie), podatnicy pokrywający korekty finansowe.
Fundusze UE: plany przepływów się nie sprawdzają, a błędy wychodzą po fakcie
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo · państwo
Polska: dochody budżetu środków europejskich 69,2% planu, wydatki 89,5 mld zł = 64,9% planu (2025; 54,1% w 2024 r.), deficyt 13,4 mld zł wobec planowanych 28,0 mld zł. UE: błąd w polityce spójności 5,7% (2024; 9,3% w 2023 r.), ogółem 3,6%; do końca 2024 r. wypłacono 50% grantów RRF.
Wydatki budżetu środków europejskich wykonano w 54,1% planu w 2024 r. i w 64,9% w 2025 r., co wskazuje na zbyt optymistyczne założenia co do tempa projektów. Po drugiej stronie są błędy: Europejski Trybunał Obrachunkowy szacuje poziom błędu w polityce spójności w UE na 5,7% (2024) przy progu istotności 2% i wskazuje, że krajowe instytucje audytowe nie wykrywały wielu błędów, które powinny były wykryć. Polskiego poziomu błędu nie ustalono.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieSztuczna inteligencja
Prognoza przepływów oparta na harmonogramach projektów skorygowanych o historyczne opóźnienia danego typu beneficjenta (model przeżycia kamieni milowych) i co miesiąc korygowana błędem z wykonania zastępuje deklaracje beneficjentów. SI sprawdza kompletność i spójność dokumentów rozliczeniowych przed certyfikacją i oznacza wnioski do przeglądu, a o uznaniu wydatku zawsze decyduje człowiek.
Źródła (2)
Budżet Mieszkańcy, radni głosujący nad planami, regionalne izby obrachunkowe.
Samorządy planują z błędem, który rośnie co roku, a prognozy wieloletnie bywają nierealne
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo
2025: planowany deficyt JST 30 678 727 tys. zł, wykonana nadwyżka 1 818 928 tys. zł (odchylenie ok. 32,5 mld zł); odsetek JST z deficytem 55,8% → 38,4%; zbadano 31 433 uchwały i zarządzenia w sprawie WPF (16,7% badanych aktów); 3010 opinii o projektach WPF, w tym 530 z uwagami, 83 z zastrzeżeniami i 15 negatywnych.
RIO opisują utrwaloną tendencję, w której wykonanie budżetów JST regularnie przewyższa plany, a odchylenia rosną z roku na rok — z powodu niedoszacowania dochodów i niewykonania wydatków, głównie inwestycyjnych. Jednocześnie w wieloletnich prognozach finansowych izby wytykają nierealistyczne prognozowanie w drugą stronę: przeszacowanie wzrostu dochodów bieżących i spadku wydatków bieżących, by wykazać nadwyżkę operacyjną i zmieścić się w limicie spłat. Plan roczny jest zbyt ostrożny, prognoza wieloletnia zbyt optymistyczna, a WPF zmienia się bardzo często.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanie
Publiczny wskaźnik trafności planu każdej JST (wykonanie / plan pierwotny dla dochodów bieżących, majątkowych i wydatków inwestycyjnych) za 5 lat ze sprawozdań Rb-27S i Rb-28S oraz korekta obciążenia prognoz i WPF historycznym błędem tej JST i jej klasy referencyjnej. Kwartalna prognoza krocząca z bieżącego wykonania zastępuje doraźne zmiany WPF, a radny dostaje plan z przedziałem niepewności zamiast jednej liczby.
Źródła (1)
Energia Mieszkańcy bloków w miastach średnich i małych podłączonych do sieci ciepłowniczej (ciepło sieciowe ogrzewa 44,9% mieszkań).
Nieefektywne ciepłownictwo w mniejszych miastach
Koniec 2023: 148 systemów efektywnych = 22,6% systemów w sprawozdaniach. 2025: paliwa węglowe 52,8% energii chemicznej paliw; 224 przedsiębiorstwa ze źródłami do 50 MW; średnia cena ciepła ze źródeł 102,69 zł/GJ (województwa 85,10–127,41 zł/GJ); straty przesyłu 33 022,0 TJ przy 252 899,5 TJ oddanych do sieci (ok. 13%, obliczenie własne).
Systemy ciepłownicze miały osiągnąć status systemu efektywnego energetycznie do 31 grudnia 2025 r., ale na koniec 2023 r. warunek spełniało niespełna 23% systemów objętych sprawozdaniami. Węgiel nadal dominuje w paliwach ciepłownictwa, większość wytwórców to małe źródła bez narzędzi do optymalizacji pracy sieci, a ceny ciepła ze źródeł różnią się między województwami o kilkadziesiąt procent. URE ostrzega przed skutkami deregulacji taryf dla przedsiębiorstw mniejszych i słabiej zarządzanych.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Zdalny odczyt w węzłach cieplnych i model sieci kalibrowany na danych pozwalają sterować temperaturą zasilania predykcyjnie (MPC): z prognozą pogody i zapotrzebowania, z wykorzystaniem wody w rurach jako magazynu, co zmniejsza straty przesyłu i szczyty pracy kotłów. Dobór inwestycji (pompa ciepła, magazyn ciepła, kocioł elektrodowy na tanią energię z OZE, biomasa) to optymalizacja mieszanoliczbowa przy ograniczeniach: próg systemu efektywnego, budżet, taryfa. Wspólny model dla wielu małych ciepłowni daje im narzędzia, na które pojedynczo ich nie stać.
Holandia i Szwecja: Sterownik STORM w działających sieciach: w teście polowym ścinanie szczytów obniżyło szczytową produkcję ciepła w Rottne o 3,1%, a równoważenie komórek w Heerlen obniżyło szczyt o 7,5–34%. [źródło]
Źródła (4)
Energia Inwestorzy w OZE (rolnicy, spółdzielnie energetyczne, gminy, firmy) oraz prosumenci skarżący się na jakość napięcia.
Odmowy przyłączenia źródeł do sieci zamiast policzonej pojemności sieci
Poziomy: gmina i miasto · państwo
2025: 4 897 odmów na 107 022,85 MW (2 133 techniczne – 28 516,60 MW; 1 150 ekonomiczne – 6 124,66 MW; 1 614 obu rodzajów – 72 381,60 MW); pięciu największych OSD: 2 940 odmów zawarcia umowy (29 778,9 MW), w tym 2 453 dla PV (23 071,0 MW); PSE 2024: 2 016,6 mln zł nakładów wobec 3 118,2 mln zł planu.
Operatorzy odmawiają przyłączenia, powołując się na brak warunków technicznych lub ekonomicznych; to decyzja zerojedynkowa liczona dla najgorszego przypadku. W 2025 r. odmowy objęły ponad 107 GW mocy. URE stwierdził 74 przypadki uchybień w publikowaniu informacji o dostępnej mocy przyłączeniowej, więc inwestor nie ma wiarygodnej mapy pojemności sieci. Operator przesyłowy zrealizował w 2024 r. ok. 65% planowanych nakładów inwestycyjnych. Prosumenci nie mogą wykazać problemów z napięciem, bo prawo nie określa terminu sprawdzenia parametrów przez operatora.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Estymacja stanu sieci SN/nN z danych liczników zdalnego odczytu i pomiarów w stacjach daje pojemność przyłączeniową każdego węzła jako rozkład, a nie jedną liczbę dla najgorszej godziny. Dynamiczna obciążalność linii (pomiar temperatury przewodu, wiatru, nasłonecznienia) podnosi dopuszczalny przepływ w większości godzin. Umowa elastyczna zamienia odmowę na optymalizację mocy przyłączanej przy z góry znanym limicie energii, którą operator może odciąć; publiczna mapa pojemności z niepewnością skraca kolejkę.
USA (Minnesota): Great River Energy objęła czujnikami dynamicznej obciążalności 10 linii; na linii pilotażowej zmierzono latem 2024 r. o 48,92% większą teoretyczną obciążalność (statycznie 142 MVA), realny zysk ograniczył następny element toru (173 MVA). Dane zgłoszone przez przedsiębiorstwo, bez niezależnej weryfikacji. [źródło]
Źródła (1)
Energia Odbiorcy wody, którzy w cenie płacą za wodę utraconą; gminy jako właściciele spółek wodociągowych.
Straty wody w wodociągach, za które płaci odbiorca
Koniec 2023: straty powyżej 20% w 23 z 38 sieci, maks. 58%, poniżej 10% tylko w dwóch; koszt 1 m³ wody utraconej 0,47–0,64 zł (8,8–12,1% ceny wody). 2022: straty w województwach od 12,4% (łódzkie, pomorskie) do 23,0% (małopolskie).
NIK skontrolowała pięć przedsiębiorstw w województwie zachodniopomorskim i ustaliła, że nie podejmowały działań skutecznie ograniczających straty. Tylko dwa liczyły wskaźnik strat według IWA, żadne nie informowało odbiorców o stratach i ich koszcie, nie prowadzono okresowych kontroli sieci, nie przeciwdziałano nielegalnemu poborowi, a wodomierze nie były legalizowane na czas. Prawo nie określa dopuszczalnego poziomu strat; literatura wskazuje 8–10% jako poziom, poniżej którego dalsze uszczelnianie się nie opłaca.
Pomiar i daneEstymacjaSterowanieOptymalizacja
Strefy pomiarowe z przepływomierzem i czujnikami ciśnienia: minimalny przepływ nocny pomniejszony o szacowane zużycie nocne daje bieżącą ocenę wycieków w każdej strefie. Zawór redukcyjny sterowany w pętli zamkniętej utrzymuje minimalne wymagane ciśnienie w punkcie krytycznym zamiast stałego ciśnienia na wyjściu, co zmniejsza wycieki bez budowy. Harmonogram wymiany przewodów optymalizuje się według prawdopodobieństwa awarii i kosztu strat przy budżecie spółki, a wskaźnik strat publikuje się dla każdej gminy.
Źródła (1)
Energia Gospodarstwa o niskich dochodach w starych, słabo ocieplonych domach ogrzewanych paliwem stałym, najczęściej na wsi i w małych miastach.
Ubóstwo energetyczne: płacą najwięcej ci, którzy mają najmniej
Poziomy: gmina i miasto · państwo
2024 (GUS): LIHC 9,1% gospodarstw (11,1% w 2012 r.), 2M 20,1%, niewystarczający komfort cieplny 4,7%, nieterminowe rachunki 0,7%; paliwa stałe do ogrzewania w 30,6% gospodarstw. 2025 (Eurostat): 3,2% osób w Polsce nie może utrzymać ciepła w domu wobec 8,8% w UE-27.
Według GUS miara wysokich kosztów i niskich dochodów (LIHC) spada, ale miara podwójnej mediany wydatków na energię (2M) rośnie i obejmuje co piąte gospodarstwo. Miary subiektywne są niskie, a odsetek osób, które nie mogą utrzymać ciepła w domu, jest w Polsce niższy niż średnio w UE. Polskie ubóstwo energetyczne to więc głównie obciążenie budżetu i niedogrzewanie się kosztem innych wydatków, trudne do wykrycia bez danych. Paliwa stałe ogrzewają prawie co trzecie gospodarstwo, więc problem kosztów splata się ze smogiem.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Energetyczna sygnatura budynku (zużycie w funkcji temperatury zewnętrznej) szacowana z rachunków lub liczników, razem z rejestrami za zgodą osoby, pozwala znaleźć gospodarstwa, które płacą nieproporcjonalnie dużo albo się niedogrzewają. Przydział dotacji (termomodernizacja, wymiana źródła, dodatek) liczy się jako optymalizację największego spadku kosztu ogrzewania i emisji na złotówkę przy budżecie gminy. Pętlę zamyka pomiar zużycia i kosztu rok po interwencji, który koryguje kryteria następnego naboru.
Źródła (2)
Obronność Mieszkańcy tracący wodę, prąd lub dostęp do urzędu; urzędnicy gmin; operatorzy wodociągów, energetyki i kolei.
Cyberataki i dywersja wobec samorządów, wodociągów i infrastruktury
Poziomy: gmina i miasto · państwo
2025: krajowe zespoły CSIRT obsłużyły niemal 273 tys. incydentów (+144,4% r/r); CERT Polska: 179 ataków ransomware (147 w 2024 r.), w tym 30 w podmiotach publicznych, z czego 15 w administracji samorządowej; incydent w stacji uzdatniania wody: ok. 6 h bez wody dla ok. 2,5 tys. mieszkańców.
Żaden z ośmiu skontrolowanych przez NIK operatorów usług kluczowych (energia, woda, transport) nie zapewnił odporności systemów; sześciu systematycznie ignorowało krytyczne alerty z systemów monitorujących, niektórzy nie prowadzili monitoringu wcale, a ministrowie nie sprawowali skutecznego nadzoru. CERT Polska opisuje włamanie do stacji uzdatniania wody, gdzie zmiana nastaw pomp opróżniła zbiornik i odcięła wodę, oraz powszechne proste hasła do zdalnych pulpitów w oczyszczalniach, małych elektrowniach wodnych i systemach budynkowych. ABW opisuje rosyjskie akty dywersji wobec infrastruktury krytycznej; po aktach dywersji na kolei od 19 listopada 2025 r. obowiązuje stopień alarmowy CHARLIE dla linii PKP PLK i LHS.
Pomiar i daneEstymacjaSztuczna inteligencja
W automatyce przemysłowej atak wykrywa się jak usterkę: model fizyczny procesu (bilans masy zbiornika, charakterystyka pompy) przewiduje odczyty czujników, a trwałe residuum między pomiarem a modelem sygnalizuje manipulację nastawami nawet przy normalnym ruchu sieciowym. Stałe skanowanie urządzeń przemysłowych widocznych w internecie z powiadomieniem właściciela i sprawdzeniem po terminie zamyka pętlę. Model językowy grupuje tysiące alertów, odsiewa duplikaty i streszcza dyżurnemu kilka krytycznych; o reakcji decyduje człowiek. To samo podejście z residuum (światłowody, liczniki osi, obwody torowe) pomaga wykrywać ingerencję w tor.
USA: Bezpłatne skanowanie podatności CISA: u blisko 3 500 objętych nim organizacji średnia liczba znanych, wykorzystywanych podatności spadła z 0,58 do 0,30 na podmiot (IV 2022 – VI 2023), a nowo objęte organizacje zmniejszały ekspozycję o ok. 20% w pierwszych trzech miesiącach. [źródło]
Źródła (3)
Obronność Mieszkańcy Kotliny Kłodzkiej i doliny Nysy Kłodzkiej (Stronie Śląskie, Lądek-Zdrój, Kłodzko, Głuchołazy, Nysa), samorządy i służby.
Ostrzeganie i koordynacja w czasie powodzi 2024 r.
Poziomy: gmina i miasto · powiat · województwo · państwo
22 alerty RCB; alerty tej samej treści w 11 województwach; 3 stacje LSOP wyłączone w czasie powodzi; plan finansowy RCB ok. 12 mln zł; wydatki wojewody dolnośląskiego na skutki powodzi ponad 610 mln zł (2024) i 124,5 mln zł (I poł. 2025).
NIK stwierdziła nieprawidłowości na każdym szczeblu zarządzania kryzysowego. RCB w dniach 11–15 września 2024 r. wysyłało alerty tej samej treści w 11 województwach, bez różnicowania zagrożenia. Informacja o przerwaniu zapory w Stroniu Śląskim nie dotarła do RCB ani do mieszkańców. W województwie opolskim nie ogłoszono alarmu mimo przekroczenia stanów alarmowych, nie zainicjowano też alertu po zwiększeniu zrzutów ze zbiornika Nysa. Stacje pomiarowe lokalnego systemu osłony wyłączyły się przedwcześnie, a jedna była zepsuta od czerwca. Na zbiornikach nie działała awaryjna łączność radiowa. RCB nie miało ludzi do analizy i selekcji napływających informacji.
Pomiar i daneEstymacjaSztuczna inteligencja
Sieć wodowskazów i deszczomierzy z niezależnym zasilaniem, drugim kanałem łączności i automatyczną kontrolą sprawności (stacja milcząca od czerwca to alarm techniczny). Asymilacja danych (zespołowy filtr Kalmana) co kilkanaście minut łączy pomiary, radar i model hydrologiczny w prognozę bieżącą stanu wody dla każdej miejscowości z przedziałem niepewności, z której wynika alert o treści właściwej dla miejsca. Model językowy czyta i grupuje setki meldunków w centrum zarządzania kryzysowego i wskazuje sprzeczności oraz luki; decyzję o alarmie podejmuje człowiek.
Źródła (3)
Obronność Wszyscy mieszkańcy, najbardziej w gminach bez żadnych budowli ochronnych.
Schrony: niewiele miejsc i brak wiedzy, gdzie się schować
Poziomy: gmina i miasto · powiat · państwo
Inwentaryzacja PSP 2022: 10 622 schronów i ukryć dla 1 428 369 osób (3,78% ludności); w oględzinach NIK wymagań nie spełniało 68% schronów (17 z 25) i 53% ukryć (10 z 19); w skontrolowanych gminach miejsce dla 2% mieszkańców, 6 z 32 gmin bez żadnego miejsca; wydatki w 2021 r. 214 tys. zł; ponad 80% badanych nie wie, gdzie jest najbliższe miejsce schronienia (IBRiS za NIK).
Po 2022 r. obrona cywilna przestała w praktyce istnieć z powodu luki prawnej, zamkniętej ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej od 1 stycznia 2025 r. Inwentaryzacja PSP z 2022 r. była według NIK nierzetelna. Aplikacja z mapą pokazuje wszystkie obiekty w okolicy, ale nie przydziela miejsca, co grozi przepełnieniem jednych schronów i pustką w innych. NIK zarekomendowała narzędzie wskazujące mieszkańcom konkretne miejsca schronienia. Wydatki na budownictwo ochronne były znikome.
Pomiar i daneEstymacjaOptymalizacja
Zweryfikowany rejestr miejsc schronienia z pojemnością, stanem technicznym i datą kontroli. Estymacja liczby osób w danym miejscu w dzień i w nocy z danych adresowych i zagregowanych danych o ruchu, bez danych osobowych. Przydział adresów do miejsc schronienia minimalizuje czas dojścia przy ograniczeniach pojemności, osobno dla dnia i nocy; lokalizacje nowych schronów wybiera się jako zadanie maksymalnego pokrycia (przyrost osób chronionych na złotówkę).
Szwajcaria: Kantony i gminy mają obowiązek planowania przydziału miejsc w schronach; w ok. 370 000 prywatnych i publicznych schronów miejsca są co do zasady dla całej ludności, przy lokalnych brakach w części centrów miast i na peryferiach. [źródło]
Źródła (2)