Przejdź do treści
Silna Rzeczpospolita

Obszary państwa · 2 z 12

Samorząd, regiony i miasta

Czy w Twoim mieście ktokolwiek odpowiada za szkołę, autobus i dziurę w drodze — i czy możesz to sprawdzić?

Twoja szkoła, Twój autobus, Twoja przychodnia. Zadanie wykonuje gmina, pieniądze przychodzą z centrum, reguły ustala ministerstwo — i odpowiedzialnego nie ma. Kolejne zadania przekazywano samorządom bez odpowiadających im pieniędzy, a dochody gmin zmieniają się decyzjami podjętymi gdzie indziej, o których gmina dowiaduje się ostatnia.

Gmina prowadzi sieć szkół, linie autobusowe, wywóz odpadów i utrzymanie dróg. W przemyśle takie zadania od dawna rozwiązuje się rachunkiem optymalizacyjnym. W samorządzie rozstrzyga je zwykle przyzwyczajenie: układ tras i placówek odziedziczony po latach rzadko ktoś przelicza od nowa.

Tysiące gmin i szesnaście województw wykonują podobne zadania, ale nikt ich systematycznie nie porównuje. Rozwiązanie, które gdzieś zadziałało, zostaje lokalną ciekawostką, zamiast rozejść się dlatego, że działa.

W liczbach

Skala problemu

Na koniec stycznia 2026 r. w 1 105 gminach — 44 procentach wszystkich gmin w Polsce — nie działał ani jeden żłobek. Na wsi placówkę ma tylko 38 procent gmin.

Źródło: Co druga gmina bez żłobka — Rzeczpospolita · sprawdzono 2026-09-09

Bolączki

Co boli ludzi w tym obszarze

Każda udokumentowana w źródłach. Wszystkie bolączki według poziomu — od gminy po państwo →

Autobus tylko w dni nauki szkolnej: wykluczenie komunikacyjne poza miastami Linie regionalne i podmiejskie 2005–2022: −61,6% liczby, −67,4% długości; wszystkie linie regularne 25 384 (2005) → 9 262 (2022); pasażerowie 782 025 tys. → 214 443 tys.; Brudzeń Duży: dni nauki 81% miejscowości (91% mieszkańców), dni wolne 40% (66%); wykorzystanie Funduszu 3,3% (2019), 17,4% (2020), 44,8% (2021), 65,9% (2022); średnio 39,64% gmin i powiatów bez raportu (2018–2022); ponad 10 mln osób wykluczonych (ZPP za MI). Pomiar i dane · Estymacja · Sterowanie · Optymalizacja Drogi lokalne remontowane bez pomiaru jakości i bez planu utrzymania Skontrolowane inwestycje 107 634 tys. zł: 15 741,6 tys. zł wydane z naruszeniem prawa i 2 121,3 tys. zł nienaliczonych kar, łącznie 16,6% wartości; ok. 59 km dróg w siedmiu jednostkach; drogi to ok. połowa środków „Polskiego Ładu” w 2024 r. (NIST). Pomiar i dane · Estymacja · Optymalizacja Inwestycje lokalne rozdzielane uznaniowo, bez pomiaru efektów i kosztu utrzymania Wybór wójta lub burmistrza z partii rządzącej zwiększał odsetek gmin z jakimkolwiek finansowaniem z RFIL o ponad 45 pkt proc., a kwotę o ponad 175 zł na mieszkańca; udział dotacji z „Polskiego Ładu” w inwestycjach samorządów: ok. 6% (2022) → niemal 30% (2024); pula programu ok. 99 mld zł (NIST, omówienie prasowe). Pomiar i dane · Estymacja · Optymalizacja · Sztuczna inteligencja Mosty i przepusty bez przeglądów 12 z 16 skontrolowanych zarządców nie robiło obowiązkowych kontroli; 56 procent gminnych mostów i przepustów w stanie przedawaryjnym albo niedostatecznym; 45 ze 139 obejrzanych obiektów zagrażało ruchowi lub życiu Pomiar i dane · Estymacja · Optymalizacja Nie wiadomo, czyja jest dziurawa droga Ewidencję dróg prowadzi osobno około 2,5 tysiąca gmin i 380 powiatów; 63 procent skontrolowanych zarządców miało nierzetelną ewidencję obiektów Pomiar i dane · Sztuczna inteligencja Odpady: system drożeje, a recykling stoi 10 gmin, 2020–2021: dochody z opłat 241 610,6 tys. zł, wydatki 282 446,8 tys. zł, deficyt 40 836,2 tys. zł; rozbieżność deklaracji wobec GUS ok. 16%; recykling odpadów komunalnych 41% w 2022 r. (UE-27 ok. 49%) przy celu 55% na 2025 r.; składowanie 38%. Pomiar i dane · Estymacja · Optymalizacja Zgłoszenie zamknięte, dziura została W Toruniu w 2026 roku 546 zgłoszeń wciąż oznaczonych jako „nowe”, część sprzed około czterech lat Pomiar i dane · Sterowanie

Co zmienia technologia

Pomiar, model, decyzja, poprawka

Każde zastosowanie jest oznaczone narzędziem, z którego korzysta. Czym te narzędzia są →

Pomiar i dane

Zgłoszenie z widocznym statusem

Mieszkaniec zgłasza dziurę w drodze, zepsutą latarnię albo dzikie wysypisko — ze zdjęciem i lokalizacją — a potem widzi, kto sprawę przejął, w jakim terminie i czy została zamknięta. Podobne zgłoszenia łączą się w jedną sprawę, a mapa pokazuje, gdzie problemy wracają.

Estymacja

Stan dróg i kolejność remontów

Zdjęcia z kamer pojazdów miejskich i zgłoszenia mieszkańców pozwalają oszacować stan nawierzchni na każdym odcinku i przewidzieć, gdzie za rok pojawi się dziura. Naprawa we właściwym momencie kosztuje ułamek przebudowy, do której dochodzi, kiedy się z nią czeka.

Estymacja

Porównanie gmin podobnych

Gminę porównujemy z gminami o podobnej wielkości, dochodach i strukturze mieszkańców, a nie z całym krajem. Korekta o warunki wyjściowe pokazuje, kto naprawdę robi więcej za te same pieniądze — i od kogo warto się uczyć.

Sterowanie

Budżet poprawiany w trakcie roku

Wykonanie zadań i wydatków śledzone co miesiąc pozwala przesuwać środki tam, gdzie dają wynik, zamiast czekać na sprawozdanie po zamknięciu roku. Plan jest punktem wyjścia, a nie zobowiązaniem do wydania pieniędzy na coś, co przestało mieć sens.

Optymalizacja

Sieć szkół i przedszkoli

Prognoza liczby dzieci w każdej miejscowości na dziesięć lat naprzód i model dojazdów pozwalają policzyć, gdzie placówkę rozbudować, gdzie połączyć, a gdzie zostawić mimo kosztu, bo dziecko nie może jechać godziny w jedną stronę. Rachunek pokazuje warianty i to, co za co się wymienia. Wybór zostaje przy radzie gminy.

Optymalizacja

Trasy autobusów i wywozu odpadów

Ułożenie tras i rozkładów to klasyczne zadanie optymalizacji z ograniczeniami: czas przejazdu, pojemność pojazdów, godziny pracy kierowców, pory odbioru. Przeliczenie układu odziedziczonego po latach daje zwykle ten sam zasięg mniejszym kosztem albo większy zasięg tym samym budżetem.

Mierniki

Po czym poznać, że działa

Wartości docelowej nie wpisujemy, dopóki nikt jej nie policzył. Pusta rubryka z opisem, skąd wziąć dane, jest uczciwsza niż liczba z sufitu.

Co mierzymyCelSkąd dane
Czas od zgłoszenia usterki do jej usunięcia — mediana i 90. percentyl do policzenia rejestr zgłoszeń gminy
Średni i najdłuższy czas dojazdu dziecka do szkoły do policzenia dane o sieci szkół i rozkładach transportu
Koszt usługi na mieszkańca na tle gmin podobnych do policzenia sprawozdania budżetowe, Bank Danych Lokalnych GUS
Odsetek mieszkańców, którzy dojadą transportem publicznym do najbliższego miasta powiatowego w rozsądnym czasie do policzenia rozkłady jazdy, dane adresowe

Gdzie technologia musi się zatrzymać

  • Model może pokazać, że szkoła jest droga. Nie może zdecydować, że ma zniknąć — to jest decyzja rady gminy, podjęta jawnie i z policzonymi skutkami dla dzieci, które do niej chodzą.
  • Porównanie gmin bez korekty o warunki wyjściowe karze biedniejsze i mniejsze. Ranking, który to pomija, robi więcej szkody niż pożytku.
  • Mapa zgłoszeń pokazuje tych, którzy zgłaszają. Dzielnica, z której nikt nie pisze, nie jest wolna od problemów — dlatego zgłoszenia uzupełnia się własnym przeglądem i pytaniem zadanym losowo wybranym mieszkańcom.
  • Kamery na pojazdach służą do oceny nawierzchni, nie do śledzenia ludzi. Twarze i tablice rejestracyjne są zamazywane, zanim cokolwiek trafi do analizy.

Gdzie to już działa

Problem jest rozwiązywalny

Nie po to, żeby kopiować — warunki są różne. Po to, żeby nazwać mechanizm, który gdzie indziej zadziałał.

Szwecja

Gmina i region same ustalają stawkę podatku dochodowego, z którego się utrzymują — w 2026 r. średnio 20,69 procent dla gminy i 11,69 dla regionu; w 45 gminach stawkę obniżono decyzją rady. Mieszkaniec widzi wprost związek między tym, ile płaci, a tym, co dostaje, i wie, kogo z tego rozliczyć.

Źródło: Podatki lokalne 2026 — Statistiska centralbyrån · sprawdzono 2026-09-09

Sprzężenia

Tego obszaru nie da się naprawić osobno

  • Budżet i pieniądze publiczne Gmina dostaje zadania szybciej niż pieniądze na nie; dopóki finansowanie nie idzie za zadaniem, żaden rachunek optymalizacyjny nie zastąpi brakującej złotówki.
  • Edukacja Sieć szkół to jedno z największych zadań gminy, a jej kształt przesądza o tym, ile czasu dziecko spędza w autobusie.
  • Energia i infrastruktura krytyczna Oświetlenie ulic, ogrzewanie szkół i urzędów oraz transport to rachunki gminy, które sterowanie i optymalizacja zużycia obniżają bez pogorszenia usługi.
  • Zdrowie i kolejki Dojazd do przychodni i szpitala zależy od lokalnego transportu; gmina bez autobusu wydłuża drogę do lekarza o czas, którego nikt nie liczy.
  • Urzędy i sprawy obywatela Większość spraw obywatel załatwia w gminie, więc szyna danych i licznik czasu muszą działać w urzędzie gminy, a nie tylko w ministerstwie.

Mapa wszystkich powiązań →

Znasz ten obszar od środka?

Jeśli wiesz, gdzie tu naprawdę traci się czas i pieniądze — albo umiesz to policzyć — jesteś osobą, której szukamy.